भारतीय प्रादेशिक भाषेत शब्द लिहिला तरीसुद्धा इंग्लिश भाषेतील रजिस्टर्ड ट्रेडमार्कचे उल्लंघन होऊ शकते. महाराष्ट्रासह बहुभाषिक बाजारपेठांमध्ये काम करणाऱ्या व्यवसायांसाठी हा मुद्दा विशेष महत्त्वाचा आहे.
७ सप्टेंबर २०२६ रोजीच्या एका महत्त्वपूर्ण आदेशात मद्रास उच्च न्यायालयाने स्पष्ट केले की, रजिस्टर्ड ट्रेडमार्कला प्रतिष्ठा आणि गुडविल प्राप्त झालेली असताना, त्याच्याशी उच्चाराने आणि दृश्य स्वरूपात जर साम्य असेल तर असा मार्क किंवा लोगो प्रादेशिक भाषेत वापरल्याने त्या व्यक्तीला उल्लंघन करण्याचा अधिकार प्राप्त होत नाही.
या निर्णयातून व्यवसायांसाठी एक महत्त्वाचा धडा समोर येतो: स्पेल्लिंग बदलून, रंग संगती बदलून किंवा भाषांतर करून केलेला ट्रेडमार्क रजिस्टर होईल असे नाही.
न्यायालयासमोरील प्रकरण: Vikas Mandoth विरुद्ध M/s. Shanghai Huanqiu Lock Making Company (C.S.(COMM.DIV.) No. 307 of 2025) या प्रकरणात, वादी हा “GLOBE” ट्रेडमार्कचा वापर करणारा लॉक उत्पादक होता. भारतात तसेच इतर देशांमध्ये या ट्रेडमार्कची नोंदणी, प्रतिष्ठा आणि गुडविल असल्याचा दावा वादीने केला होता.
प्रतिवादीने वादीच्या ट्रेडमार्कशी उच्चार आणि डिजाइन सेम असलेला पण तामिळ भाषेत लिहिलेला ट्रेडमार्क केल्याचा आरोप करण्यात आला.
न्यायालयाने यापूर्वीच एकतर्फी मनाई आदेश (ex parte injunction) देऊन प्रतिवादीला वादीच्या ट्रेडमार्कशी दिसण्यात आणि उच्चारात समान असलेले ट्रेडमार्क वापरण्यास प्रतिबंध केला होता. त्यानंतर प्रतिवादीने हा मनाई आदेश रद्द करण्यासाठी अर्ज दाखल केले.
प्रतिवादीने असा युक्तिवाद केला की, त्याने आपल्या व्यवसायासाठी संबंधित व्यापारनाव स्वतंत्रपणे विचार करून स्वीकारले होते. प्रतिवादीच्या बचावातील एक महत्त्वाचा मुद्दा असा होता की, त्याने तमिळ भाषेत त्याच “Globe” व्यापारनावाचे प्रतिनिधित्व करणाऱ्या मार्कची (device) नोंदणी मिळवली होती.
भारतीय प्रादेशिक भाषेतील ट्रेडमार्कबाबत न्यायालयाचे आदेशाच्या **परिच्छेद १३** मध्ये न्यायालयाने असे नमूद केले:
“The defendants attempt to use a phonetically and visually similar trademark/ device however, in a vernacular language would not entitle him to infringe the trademark of the plaintiff which had been established to have a good reputation and good will.”
मराठी अर्थ: “प्रतिवादी उच्चार आणि दिसण्यात साम्य असलेला ट्रेडमार्क किंवा उपकरणचिन्ह प्रादेशिक भाषेत वापरण्याचा प्रयत्न करीत आहेत. मात्र, वादीच्या ट्रेडमार्कला चांगली प्रतिष्ठा आणि गुडविल प्राप्त झालेली असल्याचे सिद्ध झाले असल्याने, केवळ प्रादेशिक भाषेचा वापर केल्यामुळे प्रतिवादीला त्या ट्रेडमार्कचे उल्लंघन करण्याचा अधिकार प्राप्त होत नाही.”
याचा अर्थ काय? केवळ खालील कारणांमुळे व्यवसाय ट्रेडमार्क उल्लंघनाच्या जोखमीपासून आपोआप सुरक्षित होत नाही:
* विद्यमान ट्रेडमार्कचे प्रादेशिक भाषेत भाषांतर करणे;
* दुसऱ्या लिपीत समान किंवा साधर्म्य असलेला शब्द स्वीकारणे;
* दिसण्यात साम्य असलेले चिन्ह किंवा लोगो वापरणे;
* विशिष्ट भारतीय भाषेतील प्रादेशिक भाषेतील स्वरूप पुन्हा वापरणे.
* स्पेल्लिंग वेगळे आहे असे भासवणे;
व्यवहारात, तमिळ, मराठी, हिंदी किंवा इतर कोणत्याही प्रादेशिक भाषेत लिहिलेला ट्रेडमार्क, ध्वनी, दृश्यरूप किंवा एकूण व्यावसायिक आभास यांमध्ये पुरेसे साम्य असल्यास, विद्यमान ट्रेडमार्कशी गोंधळ निर्माण करू शकतो.
या निर्णयाचे व्यवसायांसाठी महत्त्व
- वेगळी लिपी म्हणजे नेहमीच वेगळा ट्रेडमार्क असे नाही. ट्रेडमार्कचे मूल्यमापन केवळ तो कोणत्या लिपीत लिहिला आहे यावर होत नाही. ग्राहकांना दोन ट्रेडमार्क एकाच व्यवसायाचे किंवा एकाच व्यावसायिक स्रोताचे प्रतिनिधित्व करतात असे वाटण्याची शक्यता असल्यास, वेगळी भाषा वापरल्याने उल्लंघनाचा धोका दूर होईलच असे नाही.
- पूर्वीचा वापर आणि गुडविल महत्त्वाची असते. वादीने पूर्वीचा वापर, प्रतिष्ठा आणि गुडविल दर्शविणारी कागदपत्रे व इतर सामग्री सादर केली होती. न्यायालयाने त्यांना महत्त्व दिले. यातून व्यवसायांनी खालील पुरावे जतन करण्याचे महत्त्व अधोरेखित होते:
* विक्रीच्या नोंदी;
* जाहिराती व प्रचारसाहित्य;
* पॅकेजिंग आणि लेबले;
* वेबसाइट व सोशल मीडिया नोंदी;
* ट्रेडमार्क नोंदणीची कागदपत्रे;
* बाजारपेठेतील उपस्थितीचे पुरावे;
* ट्रेडमार्कचा सातत्यपूर्ण वापर दर्शविणाऱ्या नोंदी.
- कायदेशीर पुरावे: ट्रेडमार्क वादात केवळ पक्षकार काय दावा करतो हे महत्त्वाचे नसते; तो दावा कोणत्या पुराव्यांनी सिद्ध करू शकतो, हेही तितकेच महत्त्वाचे असते.
- ट्रेडमार्क नोंदणी म्हणजे कायदेशीर विश्लेषणाचा शेवट नाही. काही व्यवसायांना असे वाटते की, ट्रेडमार्कची नोंदणी झाल्यानंतर त्याच्या वापराला कोणीही आव्हान देऊ शकत नाही. न्यायालयाने मान्य केले की, ट्रेडमार्क नोंदणीमुळे अधिकार प्राप्त होतात. मात्र, कायद्यात विरोध (opposition), रेक्टिफिकेशन (rectification) आणि नोंदणीमधून वगळणे किंवा रद्द करणे (removal from the register) यांसारख्या कायदेशीर प्रक्रिया उपलब्ध आहेत. म्हणून ट्रेडमार्क नोंदणी ही महत्त्वाची कायदेशीर सुरक्षा असली, तरी ती आधीच्या ट्रेडमार्क मालकांच्या अधिकारांकडे दुर्लक्ष करण्याची परवानगी नाही.
- “वापरण्याचा प्रस्ताव” आणि “पूर्वीचा वापरकर्ता” या दाव्यांची काळजीपूर्वक तपासणी आवश्यक. प्रतिवादीने पूर्वीचा वापर केल्याचा दावा केला होता. मात्र, त्याच्या ट्रेडमार्क अर्जात ट्रेडमार्कची स्थिती “proposed to be used” अशी नमूद केली होती. पूर्वीचा वापर असल्याचा दावा करणाऱ्या व्यवसायाकडे तो दावा सिद्ध करण्यासाठी विश्वसनीय आणि त्या काळातील (contemporaneous) पुरावे असणे आवश्यक आहे.
- ट्रेडमार्क क्लिअरन्समध्ये प्रादेशिक भाषेतील पर्यायांचाही विचार करा. ब्रँड बाजारात आणण्यापूर्वी, व्यवसायांनी शोध केवळ इंग्रजीतील अचूक स्पेलिंगपुरता मर्यादित ठेवू नये. संपूर्ण ट्रेडमार्क क्लिअरन्स प्रक्रियेत खालील बाबींचाही विचार करणे आवश्यक ठरू शकते:
* उच्चाराने साम्य असलेले ट्रेडमार्क;
* प्रादेशिक भाषांमधील भाषांतर (transliteration);
* साम्य असलेले लोगो आणि चिन्हे;
* साम्य असलेली पॅकेजिंग (trade dress) आणि रंगसंगती;
* त्याच किंवा संबंधित वर्गांमध्ये वापरले जाणारे विद्यमान (Well Known) ट्रेडमार्क.
ट्रेडमार्क करण्यासाठीचा व्यावहारिक धडा
समजा, एखाद्या व्यवसायाने विशिष्ट ब्रँडनावाखाली गुडविल निर्माण केली आहे. दुसरा व्यापारी त्याच्याशी साधर्म्य असलेले नाव स्वीकारतो, समान लोगो तयार करतो आणि ते नाव प्रादेशिक लिपीत लिहितो. दुसऱ्या व्यापाऱ्याने वेगळी भाषा वापरली आहे, ही बाब ट्रेडमार्क उल्लंघनाचा (Infringement) प्रश्न सोडवत नाही.
प्रत्यक्षात खालील प्रश्नांचा विचार करावा लागतो:
* ट्रेडमार्क उच्चाराने समान आहे का?
* उपकरणचिन्ह किंवा लोगो दिसण्यास समान आहे का?
* एकूण व्यावसायिक आभास समान आहे का?
* वस्तू किंवा सेवा समान अथवा संबंधित आहेत का?
* ग्राहकांमध्ये गोंधळ निर्माण होण्याची शक्यता आहे का?
* आधीच्या ट्रेडमार्कला प्रतिष्ठा आणि गुडविल प्राप्त आहे का?
* ट्रेडमार्कचा पूर्वीचा वापर सिद्ध करू शकतो का?
मद्रास उच्च न्यायालयाचा हा आदेश दर्शवितो की, ट्रेडमार्क उल्लंघनाच्या विश्लेषणापासून दूर राहण्यासाठी भाषेचा वापर हा शॉर्टकट ठरू शकत नाही.
शैलेंद्र देशपांडे
अॅडव्होकेट व ट्रेडमार्क अटॉर्नी
+९१ ९८९०० ३२६०३
Note: हा ब्लॉग मद्रास उच्च न्यायालयाच्या दिनांक ७ सप्टेंबर २०२६ रोजीच्या C.S. (COMM.DIV.) No. 307 of 2025 या आदेशावर आधारित आहे. हा लेख सामान्य कायदेशीर जनजागृतीसाठी असून, विशिष्ट प्रकरणातील कायदेशीर सल्ल्याचा पर्याय म्हणून वापरू नये.
